حسن تعلیل چیست ؟

حسن تعلیل یعنی بیان یک علت خیالی و زیبا و شاعرانه برای یک رخداد طبیعی که علتی علمی دارد مثل بیت زیر که علت زیر آب نرفتن چوب را به زبان شاعرانه بیان کرده و گفته چون چوب ودرخت به وسیله آب رشد می کند و دست پرورده آن است برای همین آب ان را نمی بلعد و فرو نمی برد واز این کار شرم دارد در حالی که ما می دانیم علت آن از نظر علمی تفاوت چگالی است چون چوب سبک تر است رو آب می ماند اما بیت مورد بحث :

چوب را اب فرو نمی نبرد حکمت چیست؟

شرمش ایا به فرو بردن پرورده ی خویش

یا شاعر در بیت زیر نیز علت سکوت مرد دانا را مشاهده سوختن و نابود شدن شمع هنگام روشن کردن محفل و مجلس دانسته ذکر این نکته ضروری می نماید که شاعر شعله شمع را زبان شمع می داند و شعله کشیدن را زبان آوری و سخن گوی شمع می داند در حالی که علت علمی سوختن شمع نوع مواد سازنده آن است که در برابر آتش ذوب می شوند .

ازآن مرد دانا دهان دوخته است

که بیند که شمع از زبان سوخته است

نمونه های دیگر حسن تعلیل را با هم می خوانیم و به علت خیالی و دروغین و علت علمی انها می اندیشیم

نه همین صبا کند خم قد سرو بوستان را

که به پیش قامت تو همه در نماز باشند

برسیه بختی ارباب سخن می گرید

ناله ای کز دل چاک قلم آید بیرون

گویند روی سرخ تو سعدی که زرد کرد

اکسیر عشق بر مسم افتاد و زر شدم

نه خلاف عهد کردم که حدیث جز تو گفتم

همه بر سر زبانند و تو در میان جانی

به سرو گفت کسی میوه ای نمی آری

جواب داد که آزادگان تهی دستند

غنچه و گل اشک بلبل گر نمی کردند پاک

استین ان چرا خونین شد و دامان این

ذکر سه نکته ضروری می نماید

۱- حسن تعلیل عموما با تشخیص و جان بخشی همراه هست

۲- در بیتی که حسن تعلیل وجود دارد عموما حروف بیان علت و شرط نیز وجود دارد حروفی مثل تا ،اگر ،چون ،که ،زیراکه و...

۳ - برخی ابیات حسن تعلیلی به شکل پرسش و پاسخ مطرح می شوند پرسشی علمی که پاسخ خیالی داده شده .

دررهگذرآفتاب...